اگر به دو وجهی بودن بعضی کلمات توجه کافی داشته باشیم بسیاری از سؤتفاهما ت منتفی میشود مثلا دربعضی غزلیا ت حافظ . زاهد و واعظ و شیخ و.. معنی مطلوب ندارد واز نظرمتولیان رسمی دین نا خوشا یند است ولازم است توجه شود که این کلمات دو وجه دارد ومقصود حافظ وجه مجازی آنها بوده که بواسطه ویژگیهای طبع بشرخیلی شایع است ومتعرض وجه حقیقی نیست در مورد صوفی خوب است تمایزصوفی حقیقی برانواع دیگرش را(به عنوان مثال) ازمولوی بشنویم :
هرکه از دیداربرخوردار شد
این جهان در پیش او مردار شد
ازهزاران اندکی زین صوفی اند
باقیان در دولت او میزیند
ودر مورد واعظ گرچه حافظ گفته” برو به کار خود ای واعظ این چه فریاد است”(گویا مقصود اینست که من دل از کف داده باید فریاد کنم نه تو) اولا هر واعظی رانگفته و ثانیا خود حافظ چه بسا مانند واعظ به دیگران پند داده است:
نصیحت گوش کن جانا که از جان دوست تردارند
جوانان سعاد تمند پند پیر دانا را
گرچه در اینجا بنا بر اختصار کلام است به دو گانگی معنی عقل نیز که گاه باعث سؤ تفاهم است توجهی داشته باشیم:
درآثار عرفا گاه عقل مورد مذمت قرار گرفته حتی مترادف عقال(زانوبند شتر) هم تلقی شده وحافظ آنرادر حرم عشق نامحرم دانسته وهم تاکید کرده که از دفترعقل آیت عشق را نمیتوان خواند
عقل میخواست کزاین شعله چراغ افروزد
دست عشق آمد و بر سینه نا محرم زد درجای دیگرآمده است:
ایکه از دفترعقل آیت عشق آموزی
ترسم این نکته به تحقیق ندانی دانست
در این مورد هم خوب است مقد متا ازنظرمولوی استفاده کنیم:
عقل دو عقل است اول مکسبی
که درآموزی چودر مکتب صبی
عقل دیگربخشش یزدان بود
چشمه آن در میان جان بود—مولوی قائل به عقل کلی وجزئی نیزهست
ودر حدیث داریم العقل ما عبد به الرحمان عقل آنست که خدای رحمان با آن پرستش میشود وداریم که
العقل عقلان یعنی عقل دو عقل است(این پاسخ امام است برسئوال کسی که پرسیده عقل معاویه چه عقلی است) ومیدانیم که درقرآن کریم تعقل بسیار تو صیه شده است( افلا تعقلون)
پر واضح است که اگربه دوگانگی معنی عقل توجه نباشد( که ازکدام بخش از وجود دو گانه انسان تغذیه کرده) بین اهل عرفان و اهل کلام سؤتفاهم ایجاد میشود وممکن است یکی دیگری را زیر سئوال ببرد وگویا این قبیل اختلافات در طول تا ریخ با عث بد بینی کسانی بر کسان دیگر شده وهنوز ادامه دارد
آنچه حافظ در مورد عقل گفته به نظر اهل معرفت درست است ولی اگر پرسیده شود که کدام نیرو حافظ رااز صومعه یا عبادتگاه اسمی به میکده معرفت کشیده وبه ارزشهای دنیائی بی اعتماد کرده وطلب وصال را با این شد ت در او پدیدآورده حتما اهل معرفت خواهند گفت نیروی عقل وتشخیص متعالی مدخلیت داشته است
همین طور معنی دوگانه خوف وانذاروایمان واعتقاد ودهها معنی دیگرقابل تفصیل است که جای بحث
همه آنها نیست فقط به موضوع دوگانگی معنی “خود” هم اشاره ای داشته باشیم که گاهی در سخن ابهام ایجاد میکند مثلا از خود بیخود شدن وخود را یافتن که درآثارعرفانی آمده ظاهرا متضاد ولی بیک معنی است با این توضیح که خود در جمله اول به معنی منیت اجتماعی ودر جمله بعد من اصلی یا من دیگرمقصود است در اینجا هم لزوم توجه به معانی دوگانه معلومست
ولی مشکل اصلی فهم معارف والای دینی چندان اختلاف بر سر کلما ت نیست حقیقت نهائی در ورای کلمات وطبیعت جستجو میشود شاخه ها را جدا از اصل نباید انگاشت در غزل بالا میخوانیم:
تو کز سرای طبیعت نمیروی بیرون
کجا به کوی طریقت گذر توانی کرد
ودر بیتی دیگر از همین غزل معنی هدایت آنطور که قرآن مؤیدآنست بیان گردیده است
دلا به نور هدایت گر آگهی یابی
چو شمع خنده زنان ترک سر توانی کرد
حصول هدایت حقیقی مشکل است ودر قرآن کریم حصول آن با کلمه لعل یعنی شاید آمده “لعلکم تهتدون” واینکه وطلب هدایت که در هر نماز باید تکرارشود اهمیت ومشکل هدایت را میرساندبا توجه به ابیات بالا میتوان گفت هدایت یعنی راه یافتن به عالم بالا ترازسرای ظاهری طبیعت.
پی نوشت:دیدگاههای بالا یک دیدگاه ممکنست حساب شود واگر منسجم نیست برای اینست که راقم ابتداقصد نوشتن مطلب بلند نداشته وبعد چیزی به مطا لب قبلی اضافه کرده است