غزل ۰۰۱- الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها
|
الا یا ایها الساقی ادر کاسا و ناولها |
که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها |
|
|
به بوی نافهای کاخر صبا زان طره بگشاید |
ز تاب جعد مشکینش چه خون افتاد در دلها |
|
|
مرا در منزل جانان چه امن عیش چون هر دم |
جرس فریاد میدارد که بربندید محملها |
|
|
به می سجاده رنگین کن گرت پیر مغان گوید |
که سالک بیخبر نبود ز راه و رسم منزلها |
|
|
شب تاریک و بیم موج و گردابی چنین هایل |
کجا دانند حال ما سبکباران ساحلها |
|
|
همه کارم ز خود کامی به بدنامی کشید آخر |
نهان کی ماند آن رازی کز او سازند محفلها |
|
|
حضوری گر همیخواهی از او غایب مشو حافظ |
متی ما تلق من تهوی دع الدنیا و اهملها |
Audio clip: Adobe Flash Player (version 9 or above) is required to play this audio clip. Download the latest version here. You also need to have JavaScript enabled in your browser.
وزن غزل: مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم)
قسمت اول شرح غزل (حدود ۲۲ دقیقه)
قسمت دوم شرح غزل (حدود ۳۲ دقیقه)
۱ هان ای ساقی جامی به گردش در آور و آن را]به من[ ده ؛زیرا عشق در آغاز آسان به نظر آمد اما بعد مشکلها روی نمود.[۱]
اَدِر: فعل امر از مصدر ادارۀ به معنی چرخاندن و به گردش در آوردن.
کَٲس به معنی جام.
ناوِل: فعل امر از مناوله به معنی چیزی را به کسی دادن با دراز کردن دست.
مقصود اینکه عشق در آغاز آسان به نظر می آید،اما رفته رفته مشکلات ظاهرمی شود؛پس ساقی شراب بده ومرا در این راه یاری دهد.
سودی مصرع اول این بیت را به یزید نسبت می دهد؛ولی علامه قزوینی[۲] ودکتر غنی[۳] هر دو این نظر را مردود می دانند. آنچه مسلم است این مصرع عربی از حافظ نیست .استاد مینوی در حاشیه حافظ خود یادآوری می کند، که امیر خسرو دهلوی متوفی در ٧٢۵(مقارن سال تولد حافظ)، در بیت زیر آن را آورده است:[۴]
شراب لعل باشد قوت جانها،قوت دلها الا یا ایها الساقی ادر کٲساً و ناولها
و برای پایان دادن به این بحث کهنه بی حاصل که آیا مصراع الا یا ایها الساقی….. از یزید هست یا نه در اینجا می افزایم که دیوان یزیدبن معاویه به چاپ رسیده است و نسخه ای از آن اکنون در اختیار من است و با اطمینان می گویمکه چنین شعری به هیچ صورت در آن نیست؛ نه در قسم الاول که حاوی اشعاریست که قطعا از یزید دانسته شده و نه در قسم الثانی که اشعار منتسب به یزید در آن آمده است. مشخصات این دیوان چنین است : شعر یزید بن معاویۀ بن ابی سفیان جَمَعَه و حَقَّقَه صلاح الدین منجّد، دار الکتاب الجدید، بیروت لبنان،۱۹۸۲٫کتاب مجموعاً دارای ۶۴ صفحه است.
۲ به امید انکه باد صبا آخر گره ای از سر زلف بگشاید؛از پیچ و تاب زلف مجعد مشکبویش چه خونی در دلها افتاد.
به بوی: به امید،به انتظار.
جعد: موی مجعد، مصدر به معنای اسم مفعول،چنانکه در این معنی مکرر در حافظ آمده :
با چنین زلف و رخش بادا نظر بازی حرام هر که روی یاسمین و سنبل بایدش
صنایع بدیعی در این بیت بسیار است و در هم بافته.تشبیهات و صور خیال بر اساس اسن زمینه فکری است که مشک خون دل آهوست،و نافه کیسه کوچک گره بسته ای که این مشک در آن جا دارد،ووقتی سر این کیسه را بگشایند عطر آن منتشر می شود؛ پس زلف معشوق را که هم گره دار است وهم مثل مشک سیاه ومعطر به نافه تشبیه کرده،می گوید به امید آنکه باد صبا گرهی از آن زلف بگشاید،تا عطری از آن برای ما بیاورد،چقدر دلها از انتظار خون شد. واین معنی مستتر است که باد صبا به این علت نمی تواند بویی بیاورد که زلف محبوب در هم پیچیده وزیر حجاب پوشیده است.
با توجه به اینکه زلف و گیسو در اصطلاح عرفا نماد ابهام اسرار خلقت است، اشاره عرفانی بیت اینکه : به امید آنکه رازی از اسرار خلقت بگشاییم باید چه رنجها و ریاضتها بکشیم.
۳ من در منزل معشوق امنیتی برای عیش وشادی ندارم زیرا پیوسته؛صدای جرس بلند است که بارها را ببندید.
منزل: جایگاهی است در ضمن سفر، که قافله بار خود را بر زمین می گذارد و باز از آنجا حرکت می کند؛محل فرود آمدن.
جَرَس: درآی و زنگ،مراد زنگی است که به گردن شتر کاروان بسته شده باشد تا کاروانیان را از حرکت کاروان آگاه کند و آهنگ حرکت را اعلام دارد.
مقصود اینکه در این دنیا که خطر مرگ ، مثل بانگ جرس که به کاوانیان اعلام حرکت می کند، هر دم ما را تهدید می نماید، چگونه با خیال آسوده عیش و شادی کنیم.
۴ اگر پیر مغان بگوید سجاده ات را با شراب رنگین کن بپذیر؛زیرا رونده راه طریقت از رسوم منازل بین راه بی اطلاع نیست.
پیر مغان: به گفته دکتر غنی:«مسلمین قدیم شراب را از دو جا به دست می آورده اند یکی از مسیحیان و دیرها و دیگری از مجوسان،یعنی مغان که جاحظ در کتاب الحیوان می گوید شراب خوب نیست مگر آنکه از خم مجوسی باشد که روی آن تار عنکبوت گرفته باشد و اسم آن مجوس یزدان فلان باشد.در ابتدا پیر مغان همان شراب فروش بوده و بعد در اصطلاح مسیحیان نسطوری است».[۵]
سالک: رونده راه حق.«سالک ابتدا طالب است وطلب نتیجه احساس نقض و تنبه و میل به کمال است که پس از یافتن پیری و مرید شدن در پرتو راهنمایی او سیر کمالی مسیرمی شود. و طالب مرید، سالک جازم و مجذوب می گردد».[۶]
راجع به مصرع دوم بعضی گفته اند صورت صحیح مصراع «که سالک با خبر نبود ز راه ورسم منزلها » است؛ به اعتبار اینکه سالک رونده مبتدی و بی خبر است وپیر مجرب. این گونه تلقی از پیر و سالک یعنی قرار گرفتن سالک به عنوان مرید تازه کار در برابر پیر، در حافظ بی نمونه و شاهد نیست ،چنانکه در این بیت آمده:
تشویش وقت پیر مغان می دهند باز این سالکان نگر که چه با پیر می کنند
اما معمولا میان سالک و پیر چندان امتیازی نمی گذارد،و هر دو را رونده در درجات مختلف می داند. بدین جهت صورت رایج و معمول در بیت حفظ شد.صرف نظر ازآنکه هنوز سندی برای وجه دوم به دست نیامده است.[۷]
۵ شب تاریک و ترس از امواج و گردابی اینگونه هولناک؛آنها که بر ساحل دریا آسوده می گذرند کی حال ما را می دانند.
برای نشان دادن حال وحشت و سرگردانی خود در جست و جوی راز خلقت ، نمایی از وحشت شب دریا وطوفان ساخته،و آن را در برابر آرامش سواحل آرام قرار داده است. خود را به عنوان سالک راه طریقت به کسی تشبیه کرده که شبی تاریک بر کشتی نشسته وبیم موج وگرداب مرگ او را تهدید می کند؛و سبکباران ساحلها آن ها هستند که فارغ ازتٲمل و تفکر در اینگونه مسائل،آسوده زندگی می کنند.تاریکی مسائل ماوراﺀ الطبیعه به مثابه شب تاریک ، بیم فرو افتادن در گرداب شک و گمراهی ، و سر انجام گرداب هائل مرگ هر کدام به نوعی در این نما جلوه گرند.
۶ هر چه کردم بر اثر خودسری به بد نامی منتهی شد؛بی شک رازی که از آن گروه گروه سخن گویند،پوشیده نخواهد ماند.
یعنی به جای اینکه رسوم متعارف جامعه را رعایت کنم خودسرانه به دنبال تمنیات دل رفتم و این سبب بدنامی من گردید؛ و اکنون مردم گروه گروه از این بد نامی سخن می گویند، چنین است که این راز پنهان نخواهد ماند.
۷ اگر حضور قلبی می خواهی پیوسته او را در نظر داشته باش؛هر وقت به کسی که دوستش داری بر خوردی،دنیا را واگذار و آن را نادیده بگیر.*
تَلقَ: از فعل لَقِیَ یَلقَی و مصدر لِقاﺀ به معنی کسی را دیدن یا با کسی برخورد کردن.
تَهوَی: از فعل هَوِیَ یَهوَی و مصدر هَوَی به معنی دوست داشتن.
دَع : فعل امر از فعل وَدَعَ یَدَعُ و مصدر وَدع به معنی ترک کردن و واگذاشتن.
اَهمِل: امر از فعل اَهمَلَ و مصدر اِهمال به معنی بی مصرف گذاشتن چیزی یا فراموش کردن آن.
حاصل معنی اینکه اگر می خواهی حضور قلبی با معشوق داشته باشی از یاد او غافل مباش،و وقتی به معشوق رسیدی هرچه را که جز اوست نادیده بگیر.
**********
گرچه از نظر ترتیب الفبایی در قافیه، این غزل نباید در اغاز قرار گیرد؛اما چون تا آنجا که دیده شده همه نسخه های حافظ با این غزل آغاز می شود و از این جهت سنتی ایجاد شده است،ما نیز از این سنت پیروی کردیم.
——————————————————————————–
[۱] معنی دو مصراع عربی و توضیحات از استاد دکتر محمدی است.
[۲] قزوینی،…«بعضی تضمینهای حافظ،» یادگار،س ۱۰،ش۹،ص۷۰٫
[۳] غنی،…حافظ، با یادداشتها و حواشی قاسم غنی… ص ۴۳٫
[۴] حافظ قزوینی، کتابخانه استاد مینوی، شماره ۳۱۸۲٫
[۵] غنی،…همان اثر، ص۴۳؛ نیز نگاه کنید به توضیحات ذیل بیت ۱۱۰/۱٫
[۶] رجایی،…فرهنگ اشعار حافظ… ص ۱۶۷٫
[۷] نیز نگاه کنید به مرتضوی،… مکتب حافظ… ص ۲۶۰٫
Popularity: 7% [?]
در صورت تمایل میتوانید دیدگاه، پیشنهاد و یا مطلب ادبی خود را در زیر وارد نمایید.
دیدگاهها
باسلام وتبریک سال نو
تغییری که دادین جالبه ولی قسمت دکلمه اشعار زیبا بود و برایم بسیار جالب می شه مثل قبل دکلمه را بگذارید متشکرم
درود. خرسندم که با وبگاه شما آشنا شدم. ما نیز در شهرکرد انجمن حافظ خوانی داریم و علاقه مندان فراوانی این نشست ها را هم راهی می کنند. به ما سری بزنید و راه نمایی فرمایید.
[...] ۱هان ای ساقی جامی به گردش در آور و آن را]به من[ ده ؛زیرا عشق در آغاز آسان به نظر آمد اما بعد مشکلها روی نمود.[۱] [...]
همیشه علاقه مند بودم معنانی اشعار حافظ را بدانم ولی امکان وفرصت کافی برای این کار را نداشتم از اینکه با سایت شما آشنا شده ام بسیار خرسندم و از کلیه انساهای بزرگ و اندیشمند که به فکر گسترش و آموزش فرهنگ کهن ایران زمین به نسلهای آینده هستند صمیمانه سپاسگذارم
لطفا اشکال تایپی را اصلاح فرمایید؛ در شرح بیت ۷ آمده است :”اگر حضور قلبی می خواهی پیوسته او را در نظر داشته باش؛هر وقت به کسی که دوستش داری بر خوردی،دنیا را واگذار و آن را دنادیده بگیر.”
کلمه “دنادیده” بایستی به “نادیده” اصلاح شود.
mamnoon,kheili khoob bood!
faghat kash mishod begin age fal begirim az divane hafezo in sher biad manish chie!!
mamnoon
از شنیدن شرح این غزل بسیار لذت بردم تصور میکنم گنجینه با ارزشی را یافته ام توفیق روز افزونتان را ارزو دارم
با درود و اینکه دستتان درد نکند.کار بسیار ارزشمندی کرده اید.در باره ی پیر مغان،دیدگاه و معنی آن سطحی می باشد.مغان راهنمایان و یا بگفتار امروزی روحانیان” آئین مهر” بودند و پیرشان استاد آنها می باشد.در مزگت های آنان(معرب شد مسجد) که دیرتر به آتشکده ی زرتشتی تبدیل شد،همه گونه آموزش های علمی داده می شد.شراب هم به عنوان دارو و گرما زا بودنش و هم شادی آفرین بودنش به خوبی انداخته می شد.در دین زرتشتی هم شاد کردن انسان ها ارزشمند گفته شده است.(ثواب دارد)اشار ه ی حافظ به پیر مغان پا فشاری بر آن است که دین و خدا تنها به گونه ای که تازیان میبینند و گفته اند(در قران) نیست.
مشگل خویش بر پیر مغان بردم دوش کو به تعبیر نظر حل معما می کرد
….
گفتم این جام جهان بین به تو کی داد حکیم
گفت آن گاه که این گنبد مینا می کرد
حافظ جایگاه پیر مغان را تا حد امشاسپندان بالا می برد و آگاهانه…..
نه تنها شراب فروش!! این نگاه بیشتر آلوده به آموزش های سطحی اسلامی است
با سلام. سایتهای شامل دیوان حافظ و فال و غیره بسیارند، اما کار شما که همراه با شرح و بحث است بسیار قابل تقدیر می باشد. جا دارد که این سایت تا جایی پیش رود که مانند مرجعی جدی برای حافظ در فضای اینترنت شود.
What a pleasent surprise. I am delighted to see that Hafez is now available online. I want to thank you all for such a wonderful job.
سلام با تشکر از سایت خوبتون خیلی عالیه من امروز به طور اتفاقی وارد این سایت شدم واقعا دستتون درد نکنه از زحمات بی دریغ شما ممنونم
بسیار آموزنده و مفید و سازنده ….امیدوارم در کارتون موفق باشید. لذت بردم و استفاده کردم و زیاد یاد گرفتن
سلام ودرود برشما .اطلاعات تکمیلی مثل تفسیر اشعار وبازگوئی قصه های مورد اشاره حضرت حافظ بر وزین شدن و جلب رضایت خوانندگان میتواند تأثیربسیار مثبتی داشته باشد . سایت شما خیلی عالی است ولی میتواند بهتر نیز باشد
meRCCCC vaghean merCC